1. Yıldırımdan Korunma Sistemleri ve Mevzuat
Yıldırımdan korunma sistemleri (LPS), can ve mal güvenliğini sağlamak amacıyla tasarlanır, kurulur ve belirli aralıklarla kontrol edilir. Ülkemizde bu sistemlerin periyodik kontrolleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği doğrultusunda gerçekleştirilir. Yönetmelikte bu sistemler paratoner olarak da ifade edilmektedir.
Paratoner sistemlerinin tasarım ve kontrolünde TS EN 62305-3 standardı esas alınır. Bu standart, yıldırımdan korunma sistemlerinin tasarımını, kurulumunu, bakımını ve dokunma ile adım gerilimlerine karşı alınması gereken önlemleri kapsar.
2. Yıldırımdan Korunma Sistemlerinin Tasarımı
Yıldırımdan korunma sistemi, yapının özellikleri ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak projelendirilmelidir. TS EN 62305 serisi standartlar kapsamında risk analizi yapılmalı ve uygun koruma seviyesi belirlenmelidir.
LPS, dış ve iç yıldırımdan korunma bileşenlerinden oluşur. Dış sistem; hava sonlandırma elemanları, indirme iletkenleri ve toprak sonlandırma düzeninden meydana gelir. İç sistem ise eş potansiyel kuşaklama ve aşırı gerilim koruma cihazları (SPD) gibi bileşenlerle yapının içindeki elektriksel sistemlerin korunmasını amaçlar.
TS EN 62305 standardında Franklin çubuğu, kafes iletkenleri ve gergin teller gibi hava sonlandırma yöntemleri ele alınır. Aktif paratoner (ESE) sistemlerinin değerlendirilmesinde ise kullanılan standardın kapsamı ve ilgili mevzuat ayrıca dikkate alınmalıdır.
3. Dış Yıldırımdan Korunma Sistemlerinde Dikkat Edilecek Hususlar
Dış yıldırımdan korunma sisteminin doğru çalışabilmesi için hava sonlandırma elemanları, indirme iletkenleri ve toprak sonlandırma sistemi birbiriyle uyumlu olmalıdır.
- İndirme iletkenlerinin sayısı ve aralarındaki mesafeler, belirlenen LPS sınıfına ve TS EN 62305-3 standardına uygun olmalıdır.
- İndirme iletkenleri uygun noktalardan toprak sonlandırma sistemine bağlanmalıdır.
- İletken bağlantılarında elektriksel süreklilik sağlanmalıdır.
- Toprak sonlandırma sistemi, yapının diğer topraklama ve eş potansiyel düzenlemeleriyle uyumlu olmalıdır.
- Metal yapı elemanları ve diğer iletken bölümler, gerekli durumlarda yıldırımdan korunma sistemine uygun şekilde entegre edilmelidir.
Sistemin yalnızca dış bileşenlerinin kurulması, yapının bütün olarak yıldırıma karşı korunduğunu göstermez. İç yıldırımdan korunma önlemleri de uygulanmalıdır.
4. İç Yıldırımdan Korunma ve Eş Potansiyel Kuşaklama
İç yıldırımdan korunma sisteminin temel amacı, yıldırım nedeniyle oluşabilecek tehlikeli potansiyel farklarını azaltmak ve elektrikli cihazları korumaktır.
TS EN 62305-3 kapsamında gerekli görülen durumlarda aşağıdaki bileşenler eş potansiyel kuşaklama sistemine bağlanmalıdır:
- Yapıdaki uygun metal bölümler
- Metal tesisatlar
- Elektrik ve elektronik sistemler
- Yapıya giren dış iletken bölümler ve hatlar
- Kablo ekranları ve ilgili koruyucu bileşenler
Eş potansiyel kuşaklama bağlantıları, ilgili standartlara ve tesisatın özelliklerine uygun olarak gerçekleştirilmelidir. Aşırı gerilim koruma cihazları (SPD), gerekli noktalarda kullanılarak elektrik ve elektronik sistemlerin yıldırım kaynaklı aşırı gerilimlere karşı korunmasına yardımcı olur.
Özellikle doğalgaz tesisatı gibi metal tesisatlar da bağlantı düzeni dikkatle değerlendirilmelidir. Uygun olmayan veya birbirinden bağımsız topraklama düzenleri arasında tehlikeli potansiyel farkları oluşabilir. Bu nedenle tüm bağlantılar ilgili standartlara ve tesisatın teknik gerekliliklerine uygun şekilde projelendirilmelidir.
5. Paratoner Sistemlerinin Periyodik Kontrolü
Paratoner sistemlerinin periyodik kontrolünde TS EN 62305-3 standardı ve ilgili mevzuat dikkate alınmalıdır. Kontrolün amacı, sistemin tasarıma uygunluğunu, bağlantıların durumunu ve koruma işlevini değerlendirmektir.
Görsel inceleme
Kontrol sırasında aşağıdaki hususlar incelenmelidir:
- Sistemin tasarımının ilgili standartlara uygunluğu
- Hava sonlandırma elemanları ve indirme iletkenlerinin durumu
- Bağlantı ve ek noktalarında gevşeme, kopma, korozyon veya hasar bulunup bulunmadığı
- Toprak sonlandırma sisteminin bağlantıları
- Eş potansiyel kuşaklama bağlantılarının uygunluğu
- SPD'lerde ve bunların koruma elemanlarında hasar veya arıza belirtisi bulunup bulunmadığı
- Önceki kontrol, ölçüm ve test raporlarının mevcut olup olmadığı
- Yapıda sonradan gerçekleştirilen değişikliklerin koruma sistemini etkileyip etkilemediği
Ölçüm ve testler
Görsel incelemeye ek olarak uygun ölçüm ve testler gerçekleştirilmelidir:
- Toprak sonlandırma sisteminin topraklama direncinin ölçülmesi
- İndirme iletkenleri ve ilgili bağlantılarda elektriksel sürekliliğin kontrol edilmesi
- Eş potansiyel kuşaklama bağlantılarının süreklilik testlerinin yapılması
- Gerekli diğer bileşenlerin ve koruma düzenlerinin uygunluğunun değerlendirilmesi
Ölçüm sonuçları, sistemin tasarımı ve ilgili standartların kriterleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Tek başına topraklama direnci ölçümü, paratoner sisteminin bütünüyle uygun olduğunu kanıtlamaz.
6. Kontrol Raporu ve Bakım Süreci
Periyodik kontrol sonunda yapılan incelemeler, ölçümler ve tespit edilen uygunsuzluklar raporlanmalıdır. Raporda sistemin mevcut durumu, ölçüm sonuçları ve gerekli düzeltici faaliyetler açıkça belirtilmelidir.
Yapıda genişletme, tadilat veya tesisat değişikliği yapılmışsa bu işlemlerin yıldırımdan korunma sistemine etkisi ayrıca değerlendirilmelidir. Kontrol aralıkları, TS EN 62305-3 standardındaki ilgili hükümler ve yürürlükteki mevzuat doğrultusunda belirlenmelidir.
Sonuç
Yıldırımdan korunma sistemlerinin güvenilirliği, doğru tasarım ve kurulumun yanı sıra düzenli bakım ve periyodik kontrollerle sağlanır. Dış yıldırımlık sistemi, topraklama, eş potansiyel kuşaklama ve aşırı gerilim koruması bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
Yıldırım kaynaklı can ve mal kayıplarının önlenmesi için işletmelerin bakım sorumluları, mühendisler ve iş sağlığı ve güvenliği uzmanları ilgili standartlara uygun hareket etmelidir. Tespit edilen eksiklikler zamanında giderilmeli ve yapılan işlemler kayıt altına alınmalıdır.
Kaynaklar
- TS EN 62305-3 — Yıldırımdan korunma: Yapılarda fiziksel hasar ve hayati tehlike
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği
- TS EN 62305 serisi yıldırımdan korunma standartları